De Tashiro-mysteries — Brand, kasteelvazen en een tak die de familie vergat

Verhaal · 12 min leestijd

Photo: Rijksmuseum, Amsterdam — covered jar with flowering branches (CC0, via Wikimedia Commons)

De meeste bedrijfsgeschiedenissen worden geschreven om twijfel weg te nemen. Dit verhaal kan dat niet. De familie Tashiro — een porseleinhandelshuis uit Arita — liet een huis in westerse stijl na, twee musea vol documenten, en een reeks vragen die tot nu toe niemand heeft kunnen beantwoorden. Hier zijn er acht.

1. Het vuur dat het archief opat

In september 1828 dreef de Siebold-tyfoon een ovenbrand door Arita. Zo’n 850 van de duizend huizen van de pottenbakkerswijk brandden af. Een handelsfamilie bewaart haar geheugen op papier — grootboeken, vergunningen, brieven — en die nacht was het papier weg. Het oudste overlevende Tashiro-document is gedateerd op 1849, eenentwintig jaar later. Alles daarvoor zijn stemmen: verhalen, verteld aan de tafels in de huizen, die aan elke tafel een beetje veranderen. Als de verhalen over het verleden van het huis vandaag uiteenlopen, is dat geen onzorgvuldigheid. Er is eenvoudigweg niets meer om te controleren.

2. De vazen in de kastelen

Sta in het Palais Rohan in Straatsburg en u ziet nog steeds grote Imari-vazen uit Arita, daar geplaatst eeuwen geleden, toen porselein „wit goud” was en koningen er hele kamers voor bouwden. De gedocumenteerde vervoerders van die eerste handel waren de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, in de jaren 1600. In een verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd, waren de Tashiro ook deel van die geschiedenis — een bewering die de documenten niet bevestigen en, na 1828, ook niet helemaal kunnen weerleggen. Een lezing van de documenten vermoedt dat er een ononderbroken draad van handel moet hebben bestaan, lang vóór de vergunde handel van de familie in 1856; het is moeilijk om op de Parijse Wereldtentoonstelling van 1867 te verschijnen als eerste keus van het domein voor waar in westerse stijl, zonder generaties van oefening achter u. Misschien. Het bewijs, als het ooit bestond, is as.

3. De paleistegels die waar bleken te zijn

Elk huis heeft zijn waarschuwingsverhaal, en dat van de Tashiro waren de dakpannen. In het overgeleverde verhaal begon het einde van de Tashiro-firma met een grandioze, rampzalige opdracht: blauwe porseleinen dakpannen voor een koninklijk paleis in Korea, ondernomen tegen het einde van Sukesaku’s leven. De opdracht mislukte, de verliezen stapelden zich op, en binnen enkele jaren na zijn dood in 1890 had het huis gesloten. Generaties lang werd het verhaal verteld zoals zulke verhalen worden verteld — als waarschuwing tegen eerzucht — en, net als de kasteelvazen, berustte het op niets dan stemmen. Toen kwamen de voorwerpen boven water: tegels van precies die opdracht overleven in museumhanden, fysiek bewijs dat de paleisopdracht echt was. Wat geen tegel ons kan vertellen, is wat er aan de andere kant van de zee werkelijk misging — waarom de opdracht mislukte, en wat zij werkelijk kostte. Het stevigste voorwerp in dit verhaal bewaart nog steeds zijn geheim.

4. Nagoya: de tak die niemand noemde

Het vreemdste mysterie is het recentste. Archieven, verzameld door onderzoekers van het Yokohama-exportporselein, laten zien dat Tashiro Shōten — opgericht door mannen uit Arita, Sukesaku onder hen — zijn hoofdkantoor in Yokohama hield, met filialen in Kobe en Nagoya; dat er in 1889 een Nagoya-filiaal werd opgericht dat uitgroeide tot een huis met een omzet van honderdduizenden yen per jaar; en dat, nadat de Grote Kantō-aardbeving van 1923 de Yokohama-winkel had verwoest, de familie naar Nagoya verhuisde en zich daar herbouwde. In Arita, in het stamhuis, was niets daarvan in herinnering gebleven. De Nagoya-tak dook in Arita pas in recente tijd weer op — via onderzoek uit het buitenland. Een familie kan in drie generaties een hele tak van zichzelf vergeten. Wat heeft zij nog meer vergeten?

5. De grootboeken die niemand heeft uitgelezen

Het verhaal kan nog veranderen. Meer dan 1.200 Tashiro-documenten rusten in het Geschiedenismuseum van de stad Arita, en nog eens 1.329 — handelsvergunningen, rekeningboeken — werden geschonken aan het Keramiekmuseum van Kyushu, waar ze nog worden geanalyseerd. Ergens op die pagina’s kan een Nagasaki-factuur zijn, een Shanghai-brief, een naam die in Arita al een eeuw door niemand is uitgesproken. Tot dan toe blijft de eerlijke manier om deze geschiedenis te vertellen dezelfde: met de documenten en de mysteries naast elkaar, en het verschil ertussen duidelijk gemarkeerd.

6. De ambtenaar die de familie moest omzeilen

In het verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd, begon de handel van de Tashiro met Europa als een daad van ongeduld. De pottenbakkerswijk van Arita — de sarayama — werd bestuurd door een daikan, een ambtenaar van het domein Saga, het huis Nabeshima. De daikan, zo gaat het verhaal, was een ingehuurde bureaucraat, en geen bekwame. Handel via officiële kanalen ging nergens heen, en dus begonnen de Tashiro zelf met de Verenigde Oost-Indische Compagnie te handelen. Het is een stichtingsverhaal met een duidelijke moraal: de handelaren kenden hun vak beter dan de mannen die waren gestuurd om hen te besturen.

Wat kan worden gecontroleerd, en wat niet? Dat de sarayama door een ambtenaar van het domein werd bestuurd, is een zaak van archief. Dat hij onbekwaam was, en dat de Tashiro hem omzeilden om hun eigen handel met de Compagnie te openen, komt in geen bekend document voor — en na de brand van 1828 zal er misschien nooit een verschijnen. En toch past de vorm van het verhaal merkwaardig goed bij wat het papier wél laat zien. Toen het domein Saga de Tashiro in 1856 formeel een vergunning gaf voor overzeese handel, leest die vergunning minder als de schepping van iets nieuws dan als de erkenning van iets dat er al was — een huis dat in de praktijk al lang handelde, lang voordat iemand de toestemming afstempelde. Of die eerdere praktijk begon met een nutteloze daikan, zeggen alleen de overgeleverde stemmen. Het wordt hier gepresenteerd zoals het is overgeleverd: een verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd.

7. Het Armstrong-kanon, het valse geld en Sakamoto Ryōma

Het op één na laatste mysterie is het strijdlustigste van de familie, en het speelt zich niet af in de porseleinhandel, maar in de gewelddadige laatste jaren van het shogunaat. In de vertelling die rond het huis Tashiro wordt overgeleverd, verkochten Europa’s kooplieden in de jaren 1860 wapens aan Japans anti-shogunaat-krachten om één reden: de Tashiro hadden zo lang eerlijk met Europa gehandeld dat het krediet van de familie deuren opende die de politiek niet kon openen. Het domein Satsuma — luid en stoutmoedig, in de familieversie — had zijn eigen krediet geruïneerd door op grote schaal vals geld uit te geven, en geen buitenlandse koopman zou het oorlogsschepen of kanonnen verkopen. En zo, gaat het verhaal verder, kwam Sakamoto Ryōma zelf naar de Nagasaki-Tashiro, bepleitte zijn zaak smekend, en kon Armstrong-kanonnen kopen — ingevoerd, zegt de vertelling, op Tashiro-krediet. In het huis Tashiro wordt Ryōma — een nationale held in de gebruikelijke vertelling — onomwonden herinnerd: een leugenaar, zo de onomwonden herinnering van het huis, die in werkelijkheid niets deed. Generaties lang werd het kanon rond het huis herinnerd onder een kortere naam: het „William-kanon” (Uiriamu-hō). Die naam, zo blijkt, wijst naar iets echts. Het Armstrong-kanon was het hypermoderne achterlaadgeschut dat de Britse uitvinder Sir William Armstrong vanaf 1854 ontwikkelde — Williams kanon, door de generaties heen doorgegeven, met de voornaam van zijn uitvinder er nog aan vast.

Hier geven de documenten een vreemder antwoord dan gewoonlijk: een deel van het verhaal staat stevig in de archieven, een deel loopt tegen de archieven in — en een derde deel is onlangs begonnen weer naar het verhaal toe te drijven. Satsuma’s vervalsing is echte geschiedenis. In 1862 gebruikte het domein zijn toestemming om Ryūkyū-munten te slaan als dekmantel om Tenpō Tsūhō op enorme schaal te vervalsen — naar sommige berichten miljoenen ryō aan nominale waarde — en gaf de opbrengst uit aan bewapening; buitenlandse kooplieden aan wie de slechte munten waren aangesmeerd, protesteerden bij het shogunaat, en het werd een internationaal incident. Maar op het beslissende punt spreken de archieven het verhaal tegen: Satsuma werd niet afgewezen. Op papier kocht het domein wapens en schepen in grote hoeveelheid, veel ervan via de Schotse koopman Thomas Glover. Hooguit werden kooplieden die eenmaal waren beetgenomen daarna voorzichtiger — wat niet hetzelfde is als een deur die van het begin af aan gesloten was.

Ryōma’s wapenhandel loopt in de gebruikelijke weergave via de firma van Glover en de grote Nagasaki-koopman Kosone Kendō: aan de Kameyama Shachū, Ryōma’s handelsmaatschappij, wordt toegeschreven dat zij in 1865 zo’n 4.300 Minié-geweren en andere wapens, gekocht op naam van Satsuma, verder naar Chōshū bewoog. Geen Tashiro-naam komt in die weergave voor. Het kanon zelf is echter geen uitvinding van de vertelling. Het Armstrong-kanon is grondig gedocumenteerd — en zijn Japanse verbinding loopt, opvallend genoeg, via het eigen domein van de Tashiro. Het domein Saga was het eerste in Japan dat Armstrong-kanonnen verkreeg: het experimenteerde ermee er zelf te bouwen, importeerde daarna dienstwapens uit Groot-Brittannië via kooplieden als Glover, en recent onderzoek stelt dat Armstrong-kanonnen in 1868 door Saga-troepen werden gebruikt in de Slag bij Ueno. Dat een Nagasaki-handelshuis in Saga’s baan deel uitmaakte van die invoerketen is op zichzelf volkomen plausibel. Wat onbewezen blijft — en het is hier duidelijk gemarkeerd — is de concrete bewering van de vertelling: dat de kanonnen op Tashiro-krediet werden ingevoerd, vanwege het vertrouwen dat het huis had opgebouwd door generaties van eerlijke handel met Europa. Dat wordt hier gegeven zoals het is overgeleverd: een verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd. En toch: sinds de jaren 2010 zijn historici in stilte gaan heroverwegen hoeveel van het Kameyama-Shachū-verhaal Ryōma zelf werkelijk deed — met de opmerking dat hij bij de oprichting misschien niet eens in Nagasaki was, en met de herinnering dat Itō Hirobumi, die aan de koperskant stond, later eenvoudigweg zei dat zij hun geweren „rechtstreeks van de buitenlanders” kochten. De rol van de held is niet meer wat zij in de leerboeken was. Op dit ene punt zijn de historici de laatste tijd stap voor stap naar de Tashiro-kant van de tafel geschoven.

8. Wie betaalde de Restauratie?

Het laatste mysterie gaat niet over één voorwerp of document. Het gaat erover hoe de verklaring van de val van het huis tot stand kwam — en over een stilte in het centrum van Japans favoriete verhaal. Geschiedenis, zoals het gezegde rond het huis luidt, wordt geschreven door de winnaars. De Meiji-restauratie van 1868 wordt in Japan verteld als een parade van helden: Sakamoto Ryōma, Saigō Takamori, Ōkubo Toshimichi. Wat de heroïsche versie bijna nooit noemt, is geld. Revoluties draaien op proviand en wapens, en iemand moet het krediet verlenen. Wie financierde de Restauratie?

Het overgeleverde antwoord is een consensus, doorgegeven met een lach die de grief niet helemaal verbergt: „De proviand was van Mitsui; de wapens werden gekocht op Tashiro-krediet.” In de vertelling goot het huis alles in de anti-shogunaat-zaak — het hele vermogen van de firma, tot aan de huisraad van het huis — en die totale inzet, gedaan aan de winnende kant, is precies de reden waarom het huis in verval raakte. De paradox is het punt: de Tashiro werden niet geruïneerd doordat zij op de verliezers wedden. Zij werden opgebruikt doordat zij op de winnaars wedden, en daarna uit de geschiedenis van de winnaars geschreven, die plaats had voor helden maar niet voor de kooplieden die de rekeningen hadden gedragen.

Zoals bij het Armstrong-kanon worden de documenten naast de vertelling gezet en het verschil duidelijk gemarkeerd. Dat het huis Mitsui de financiën van de nieuwe Meiji-regering droeg, is vaststaande geschiedenis — en Mitsui werd beloond en groeide uit tot een van Japans grote zaibatsu. Voor de Tashiro vertelt het overlevende papier een later, stiller einde: het stamhuis in Arita sluit in de jaren na Sukesaku’s plotselinge dood in 1890, in de schaduw van de mislukte Koreaanse paleistegelopdracht, terwijl het filiaal in Yokohama de Grote Kantō-aardbeving overleefde en bleef handelen. Wat tak en tijdstip betreft, dus, stemt het verhaal van een in de jaren 1860 uitgegeven vermogen niet overeen met de documenten — en na de brand van 1828 en een eeuw van doorvertellen zal het misschien nooit in overeenstemming te brengen zijn. Maar de vraag zelf heeft dat probleem niet. De Restauratie had een financiële kant, en haar kleine schuldeisers lieten bijna geen spoor na in de heroïsche overlevering. Als de Tashiro-grootboeken die in Arita’s musea nog worden gelezen ooit laten zien dat er geld in de richting van de anti-shogunaat-zaak stroomde, zal dit laatste mysterie van aard veranderen — van een overgeleverd verhaal in een voetnoot van de nationale geschiedenis. Tot dan toe wordt het hier precies gegeven zoals het is overgeleverd: een verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd.