Het Tashiro-verhaal — Een familie die porselein naar Europa zond
AritaNext begint met een vraag: wie waren de Tashiro? Ik houd van Arita-waar en raakte geïnteresseerd in dit tegenwoordig weinig bekende Arita-handelshuis, wiens porseleinhandelaren generatie na generatie Arita-waar over zee naar Europa stuurden. Aan de hand van museumbulletins en de documenten die de musea bewaren, stelt deze pagina het huis en zijn handel voor.
Arita zelf is een kleine stad in de bergen van Saga, in het noordwesten van Kyushu. Het is ook, heel eenvoudig, de plek waar het Japanse porselein begon. In 1616 vond de pottenbakker Yi Sam-pyeong porseleinsteen in Izumiyama, en een ambacht was geboren dat verder zou reizen dan wie dan ook in de stad had kunnen vermoeden. De Tashiro behoorden tot de handelaren die het daarheen droegen.
Van Imari naar de paleizen van Europa
Toen de burgeroorlog in de jaren 1650 de porseleinexport van China stillegde, wendde de Verenigde Oost-Indische Compagnie zich tot Japan. Arita-waar werd geladen in de nabijgelegen haven van Imari — daarom noemt Europa het nog steeds „Imari-waar” — en naar Amsterdam gebracht, in koninklijke verzamelingen en op de tafels van de wereld. De Kakiemon-stijl, met zijn melkwitte scherf en levendige email, werd gekopieerd in Meissen, Chantilly en Chelsea. Voor handelshuizen als de Tashiro was deze handel met Europa geen episode uit een geschiedenisboek; het was het familiebedrijf, generaties lang voortgezet.
De grote vazen van Europa
Vanaf de jaren 1650 bracht de Verenigde Oost-Indische Compagnie Arita-waar van Imari naar Europa, waar koningen en edelen er hele kamers — porseleinkabinetten — mee vulden. De middelpunten waren de grote dekselvazen: statussymbolen van porselein, gewaardeerd als „wit goud”. Vele staan nog waar ze eeuwen geleden werden geplaatst, in paleizen als het Palais Rohan in Straatsburg.
Die eerste handel behoorde tot het tijdperk van de Oost-Indische Compagnie. In een verhaal dat rond het huis Tashiro wordt overgeleverd, eindigde de geschiedenis daar niet: toen Japan zich voor de wereld opende, droegen Arita’s eigen handelshuizen — de Tashiro onder hen — de porseleinhandel een nieuw tijdperk in, handelden rechtstreeks met de buitenlandse kooplieden die nu zelf naar Arita kwamen, en later, zoals de overlevering het zegt, met de zeelieden en kleine handelaren van de verdragshavens. Over die handel — zijn mensen, zijn papieren en het porselein zelf — gaat deze site.
Het westerse huis van 1876
In 1876, in de vroege jaren van de Meiji-tijd, bouwde de Tashiro-handelaar Sukesaku iets opmerkelijks in Arita: een huis in westerse stijl, opgericht om de buitenlandse kooplieden te herbergen en te onthalen die naar deze bergstad reisden om porselein te kopen. In hout en pleister zegt dat gebouw wat deze familie geloofde — dat een gast die voor uw porselein een oceaan is overgestoken, behoorlijk ontvangen hoort te worden.
Het huis staat nog steeds in Arita, bewaard, en werd in 2018 aangewezen als Nationaal Belangrijk Cultureel Erfgoed van Japan. Voor deze site is het meer dan een bezienswaardigheid; het is een beginpunt. Gastvrijheid jegens de verre gast was nooit een verkoopidee; het is een maatstaf die de familie in 1876 voor zichzelf stelde — en een van de redenen waarom dit huis nog altijd onderzoekers aantrekt.
Wat de documenten laten zien
Overgeleverde verhalen zijn één ding; papier is iets anders. De eigen archieven van de familie Tashiro — meer dan 1.200 documenten in het Geschiedenismuseum van de stad Arita, en nog eens 1.329 stukken, waaronder handelsvergunningen en rekeningboeken, geschonken aan het Keramiekmuseum van Kyushu — worden nog steeds bestudeerd, en ze bevestigen nu al de ruggengraat van het verhaal.
Waarom begint het papieren spoor zo laat? In september 1828 dreef een tyfoon — de storm die in Japan wordt herinnerd als de Siebold-tyfoon — een ovenbrand door Arita. Van de duizend huizen van de pottenbakkerswijk brandden er zo’n 850. Bijna alles wat een handelsfamilie vóór die nacht op schrift had gesteld, hield op te bestaan. De stad herbouwde zichzelf in brandwerend pleister — de witte muren van Uchiyama, en die van het westerse Tashiro-huis zelf, stammen af van die brand — maar de vroege geschiedenis van de familie kon niet worden herbouwd. Zij overleefde alleen als verhalen.
En de verhalen die over de Tashiro zijn overgeleverd, verschillen een beetje al naar gelang wie ze vertelt. Tot op de dag van vandaag wordt het Tashiro-verhaal in de overleveringen verschillend verteld, en niemand kan uiteindelijk bewijzen dat een ervan ongelijk heeft. De onenigheid hoort bij wat is overgeleverd — een klein, blijvend mysterie in het hart van het huis. Wat volgt, is wat de overlevende documenten en de verhalen samen zeggen.
In 1856 gaf het domein Saga de Tashiro een vergunning voor overzeese handel — een voorrecht in een land dat zich pas net had geopend. Het onderzoek van het museum beschrijft de familie als houdster van Arita’s porselein-overzeese handel van het einde van de Edo-tijd tot in Meiji, handelend als Tashiro-ya en Tashiro Shōten. In 1867 opende de firma in Shanghai; in datzelfde jaar, toen het domein Saga porselein voorbereidde voor de Parijse Wereldtentoonstelling, schreef de verantwoordelijke ambtenaar dat men voor waar in westerse stijl eenvoudigweg via de Tashiro en de Kutomi moest gaan. Het westerse huis van 1876 werd gebouwd op het hoogtepunt van die handel.
Een verdiend monopolie — en de tentoonstellingen die de handel verbreedden
Die vergunning was meer dan toestemming; het was een exclusief recht, en het kwam naar de Tashiro als erkenning van een staat van dienst. Het monopolie op de overzeese export van Arita-waar was in 1841 voor het eerst verleend door het domein Saga — het huis Nabeshima — aan de Arita-koopman Kutomi Yojibei, die de winkelnaam Zōshuntei ontving van de tiende heer, Nabeshima Naomasa, en Arita’s exporthandel onder dat merk heropende. In 1856 erfde Tashiro Monzaemon dat exclusieve recht van de Kutomi. Onder zijn eigen merk, Hichōzan Shinpo, voerde hij westerse keramische technieken in en ontwikkelde hij nieuwe waren — westers tafelservies, isolatoren en meer — en tot 1868, toen de handelsvergunningen eindelijk werden uitgebreid naar negen andere Arita-huizen, liep de export van Arita-porselein in de praktijk alleen via de Tashiro.
Wat die handel vervolgens verder droeg, en in veel groter volume, was het tijdperk van de wereldtentoonstellingen. In 1867 toonde het domein Saga, op verzoek van het shogunaat, Arita-waar op de Wereldtentoonstelling van Parijs. Het domein kocht voor die gelegenheid voor zo’n tienduizend ryō aan porselein op, en de voorraad in de Nagasaki-filialen van de Tashiro en de Kutomi werd in grote hoeveelheid naar Parijs verscheept. Het was de terugkeer van Arita-waar onder de aandacht van Europa na een afwezigheid van ongeveer een eeuw — de oude exporthandel was in 1757 geëindigd. Op de Wereldtentoonstelling van Wenen in 1873 werd Japans vakmanschap zo hoog geprezen dat de vertoning het japonisme voedde dat over Europa trok, en de Meiji-regering maakte van de tentoonstellingen een bewust podium voor handelsbevordering. Van tentoonstelling tot tentoonstelling stak steeds meer Arita-porselein de zee over: de beurzen hadden een vergunde familiehandel veranderd in een van Japans toonaangevende exportindustrieën.
Vanuit Arita verspreidde de familie zich met de handel. In het overgeleverde verhaal splitsten de Tashiro zich in huizen — de Yokohama-Tashiro, de Nagasaki-Tashiro en de Shanghai-Tashiro — terwijl het stamhuis, het honke, in Arita bleef. Ook hier neigen de documenten eerder naar het verhaal dan ertegen. De brief van de Saga-ambtenaar uit 1867 spreekt van de filiaalhuizen van de Tashiro en de Kutomi in Nagasaki, die voorraden Arita-waar hielden om naar Parijs te sturen. De Shanghai-onderneming van datzelfde jaar wortelde zich als een blijvend filiaal van de firma, waar latere generaties van de familie werkten. En Tashiro Shōten, in de laatste jaren van de Edo-tijd opgericht door Sukesaku en andere mannen uit Arita, hield zijn hoofdkantoor in Yokohama, met filialen in Kobe en Nagoya, en exporteerde porselein — tot, mettertijd, de huizen in Arita, Yokohama en Nagoya hun eigen wegen gingen. Het huis dat nooit verhuisde, was dat van Arita.
Het duurde niet eeuwig. Sukesaku, die het westerse huis bouwde, stierf in 1890, en een rampzalige opdracht — dakpannen voor een Koreaans koninklijk paleis — hielp de familiefirma kort daarna te sluiten. De handel die de Tashiro hadden gedragen, stopte. Wat bleef, was het huis in Arita, de papieren in de musea en de verhalen die rond het huis zijn overgeleverd.
Waarom dit wordt opgeschreven
De handel is verdwenen, maar het porselein blijft — in paleizen, in musea en op gewone tafels — en de genegenheid die het nog steeds oproept ook. Arita’s ovens reiken nog altijd van eeuwenoude huizen tot jonge, onafhankelijke makers, en hun werk beloont nog altijd een aandachtige blik. Op deze site zet ik eenvoudigweg op schrift wat de documenten en de verhalen zeggen, als liefhebber van Arita-waar die dit weinig bekende handelshuis onderzoekt, uit liefde voor het porselein en voor de stad die het al vierhonderd jaar maakt.
Yi Sam-pyeong ontdekt porseleinsteen in Izumiyama, Arita. Het Japanse porselein is geboren.
De Verenigde Oost-Indische Compagnie begint Arita-waar vanuit de haven van Imari naar Europa te exporteren. Arita’s handelshuizen, de Tashiro onder hen, bouwen hun handel op deze zendingen.
De Kakiemon-stijl bereikt zijn hoogtepunt — en Europese fabrieken besteden een eeuw aan pogingen om hem te kopiëren.
De grote brand van Arita, aangedreven door de Siebold-tyfoon, verbrandt zo’n 850 van de duizend huizen van de pottenbakkerswijk. De stad herbouwt in pleister; de vroege archieven van de familie Tashiro overleven niet, en haar vroegere geschiedenis wordt mondelinge overlevering — en de over haar overgeleverde verhalen verschillen sindsdien een beetje al naar gelang wie ze vertelt.
Het oudste overlevende document van de familie Tashiro. De familie is al in de handel; niets ouders heeft de brand overleefd.
Het domein Saga verleent de Tashiro een vergunning voor overzeese handel: Tashiro Monzaemon erft het exclusieve exportrecht dat in 1841 eerst aan de Kutomi werd verleend, als erkenning van de staat van dienst van het huis. Tot 1868 houdt de familie Arita’s porseleinexport in de praktijk alleen in handen.
Tashiro-ya opent in Shanghai. In Parijs wordt dat jaar Saga’s porselein getoond op de Wereldtentoonstelling — met de Tashiro als het aanspreekpunt van het domein voor waar in westerse stijl. Het domein kocht voor zo’n tienduizend ryō aan porselein op, en de voorraad van de Nagasaki-filialen van beide huizen werd in grote hoeveelheid naar Parijs verscheept.
Op de Wereldtentoonstelling van Wenen wint Japans vakmanschap hoge lof en voedt het Europa’s japonisme. De wereldtentoonstellingen worden Japans podium voor handelsbevordering, en Arita’s export groeit met elk ervan.
De familie verspreidt zich met de handel: filiaalhuizen in Nagasaki en Shanghai, later Tashiro Shōten met hoofdkantoor in Yokohama en filialen in Kobe en Nagoya. In het overgeleverde verhaal werden dat de Yokohama-, Nagasaki- en Shanghai-Tashiro — terwijl het stamhuis, het honke, in Arita bleef.
Tashiro Sukesaku bouwt het westerse huis van de familie in Arita, om buitenlandse porseleinhandelaren te herbergen en te onthalen.
Sukesaku, bouwer van het westerse huis, sterft. Binnen enkele jaren sluit de familiefirma, en de handel stopt — voor meer dan een eeuw.
Het voormalige westerse huis van de familie Tashiro wordt aangewezen als Nationaal Belangrijk Cultureel Erfgoed van Japan.